Eski Türk devletlerinde bu özellikleri olmayandan devlet başkanı olmuyordu

İslamiyet öncesi Türk devletlerinde Kağan'ın rolü önemlidir. Bu önem ilginç törenlere de yansımıştır. Türk töresinde kut anlayışına sahip olan hükümdarda bulunması gereken özellikleri, devlet başkanının görevlerini ve yanlış yaptığında halkın tutumunu yazımızda konu edindik. Türk devletlerinde kut anlayışını ve törenlerdeki ilginç adetleri de derledik. Hükümdara karşı gelmek başta olmak üzere yapılan isyanlar ve halkın devlet anlayışını şekillendirmesi.

Eski Türk devletlerinde bu özellikleri olmayandan devlet başkanı olmuyordu
08 Temmuz 2020 - 02:08

Gök Türklerde hükümdarlık, yani, devlet başkanlığı kağanlık ile temsil edilmektedir. Devlet başkanı da Kağan unvanını taşıyordu. Kaynaklardan anlaşıldığına göre otağ, örgin (taht), tuğ (kurt başlı sancak), davul (sorguç köbürge) ve yay hükümdarlık sembolleri idi. Yine, diğer eski Türk devletlerinde olduğu gibi Gök Türklerde de bu unsurlar aynı fonksiyonu taşımaktadır.

Gök Türk devletine yönelik entrika faaliyetlerini sık sık uygulama safhasına koydukları sırada, Çinliler destekledikleri Gök Türk prenslerine birer kurt başlı sancak ve davul göndermişlerdir. Bu şekilde onları hükümdar olarak tanıdıklarını ifade etmek istemişlerdir. Kağan unvanının yanında, sadece Tonyukuk yazıtında bir kere han unvanı kullanılmıştır.

TÜRKLERDE DEVLET ANLAYIŞI

Kağanı konumuz açısından ele aldığımızda göze çarpan en önemli nokta, despotizm ile yönetilen eski bazı kültürlerde olduğu gibi milletin vazifesi ona bakmak değil, bilakis kağanın vazifesi millete bakıp gözetmek, doyurmak, boyları bir arada tutmak ve düşmanlara karşı korumaktır. Aşağıdaki sözler onun millete karşı sorumlu olduğunu, hesap verdiğini gösteren en açık misallerdendir:

"Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım... Ondan sonra Tanrı irade ettiği ve lütfettiği için ve talih ve kısmetim olduğu için ölecek milleti diriltip kaldırdım, çıplak milleti giydirdim, fakir milleti zengin ettim, nüfusu az milleti çok ettin. Başka illi milletler, başka kağanlı milletler arasında onları pek üstün kıldım. Dört bucaktaki milletleri hep barışa mecbur ettim ve düşmanlıktan vazgeçirdim."

KUT NE DEMEKTİR?

Gök Türklerde siyasi iktidar "kut” tabiri ile ifade olunuyordu. Milleti için gece gündüz çalışmayan kağan, milletine karşı vazifelerini yerine getiremediği için, Kut'unun Tanrı tarafından geri alındığı gerekçesiyle iktidardan düşürülürdü. 716 yılında İnel'in tahttan indirilmesi bu sebeple olmuştu.

Hükümranlık (erklik) karizmatik idi. Kağanlık kişiye Tanrı tarafından verilirdi. Türk hükümdarı kanunları (töre) uygular, kendisi de uyar fakat kanun yapamazdı. Kısacası, başka milletlerde olduğu gibi mutlak hükümdar değildi. Siyasi iktidarı Tanrı verdiği için, milli irade, insaf duygusundan kurtulmuştu. Kağanın icraatı millet tarafından meclis vasıtasıyla kontrol ediliyordu.

Bilge Kağan'ın (716-734) ileri sürdüğü teklifler (Gök Türk şehirlerinin etrafının surla çevrilmesi ve Budizm'in ülkede propaganda edilmesi) meclis tarafından kabul edilmemişti. Bu meclis kağanı meşrulaştırdığı gibi, gerekçe göstererek ret de edebiliyordu. Mesela, 581 yılında Ta-lo-pien'i annesi Türk olmadığı için kağan olarak tanımamış, yerine amcası İşbara'yı cesur ve kahraman olduğu için kağanlığa layık görerek onu seçmişti.

ESKİ TÜRK DEVLERİNDE İSYAN SEBEPLERİ

Kağanların devleti çok sert idare etmeleri, kötü davranmaları, milletin isyanına sebep oluyordu. Çin kaynaklarına göre Gök Türk kağanı Kapgan'ın halka kötü davranması yüzünden, Gök Türk ülkesinde sık sık isyanlar çıkmış, nihayet bunlardan birinin bastırılmasının hemen sonrasında, Kapgan, ormana pusu kuran asi Bayırku boyunun reisi tarafından öldürülmüştü (716). Söz konusu olay bir bakıma kendisine kötü davranan kağana karşı Gök Türk halkının tepkisi idi.


Gök Türk kağanları da diğer Türk devletlerinin hükümdarları gibi unvanlar almışlardı. Bunlar, "Büyük(Ulu) Kağan, Kutlug, Beğçor, Yüce Gökten Almış, Tanrıya Benzer, Gök Yaratmış, Türk Bilge Kağan, Gökte Doğmuş, Gök Türklerin ve Dünyanın Mukaddes Hükümdarı” idi.

Gök Türk devletinde kağanın milletine karşı sorumlu olduğunu gösteren bir başka delil de yine Çin kaynaklarında kaydedilmiş tahta çıkma törenidir. Buna göre, "Tören sırasında kağanın boğazı bir ipek ile sarılır, sonra sıkılıp bırakılarak kaç sene kağanlık yapacağı sorulur. Kağan zor durumda kalarak kızarır, bozarır, söylediği sözler millet tarafından dikkatlice dinlenir, onaylanır ve sorgulanırdı." Aslında bundan önce devlet adamları onu bir keçe üzerinde oturturlar, güneş yönünde doğudan batıya doğru çevirirlerdi. Her çevirişte halkın hepsi onu eğilerek selamlarlardı.

TÜRK KAĞANLARINDA OLMASI GEREKEN ÖZELLİKLER

Bir Türk'ün başarılı bir kağan olabilmesi için Tanrı tarafından kendisine verilmiş başlıca üç özelliği kendine toplaması gerekiyordu. Bunlar yarlığı kut ve kısmet (ülüg) idi. Yarlığ Tanrı adına verilen emir iken, sonraları değişerek Tanrı'nın bağışlaması anlamına gelmekte idi: "Tanrı yarlığ verdiği için on dört yaşında Tarduş milleti üzerine şad olarak oturdum. Amcam kağan ile birlikte Gök Irmak'a ve Şan-tung ovasına kadar akın yaptık". il (devlet) gibi kağanlık da millete ait bir kurum idi:

"Türk milleti illediği ilini elinden çıkarmış, kağanladığı kağanını kaybedivermiş... İllileri ilsiz kılmış, kağanlılan kağansız kılmış. Diğer taraftan, Tanrı'nın verdiği kut, yarlıg ve ülüg ile dünyanm bütün ülkelerini idare etmekle görevli Gök Türk kağanları üniversal (cihanşümul) devlet anlayışına sahip idiler. Böyle bir devlet ve hükümdar anlayışı dünya hukuk tarihinde önemli yer tutmaktadır.

TÜRK HAKANININ GÖREVLERİ

Gök Türk hükümdarları hakkında yukarıda söylediklerimizi toparlarsak, Gök Türk kağanının milletine karşı başlıca şu vazifeleri vardı: ,
  • 1) Ordusunun başında olmak.
  • 2) Halkı doyurup giydirmek.
  • 3) Halkı kondurup iskân ettirmek.
  • 4) Halkın kalbini kazanmak ve onun sevgi ve saygısına mazhar olmak.
Öte yandan, kağan olacak kişinin taşıması gereken en önemli özellikler bilge, alp, doğru sözlü ve erdemli olması idi.
Ayrıntılı bilgi için Ahmet Taşağıl'ın Gök Tengri'nin Çocukları kitabına başvurabilirsiniz.


YORUMLAR

  • 0 Yorum